Ecoengineering

Literatuur Groene Daken


De afgelopen jaren is veel literatuur verschenen over groene daken, waaruit een selectie is gemaakt door de redactie. Hieronder vindt u de categoriëen:
- Brochures over toepassingen in Nederland
- Brochures over publicaties van Nederlandse steden
- Technische naslagwerken (Nederlands)
- Vakbladen (Nederlands)
- Handboeken (Engels, Duits)
- Wetenschappelijke overzichtsartikelen (Engels)
De recentste publicaties staan steeds bovenaan.


Brochures over toepassingen in Nederland

Begroeide daken na 2010 - Afstemming van techniek, organisatie & maatschappelijk belang (2011)
Peter G. Teeuw & Christoph Maria Ravesloot
Begroeide daken na 2010 belicht het toepassen van groene daken op grotere schaal en benadert de materie vanuit een nieuw perspectief. Teeuw en Ravesloot publiceren al sinds 1991 op het onderwerp van begroeide daken en geven met deze publicatie verder richting aan de praktijk en toepasbaarheid van dakbegroeiing in Nederland. Wilt u de publicatie bestellen? Klik dan hier.

Dak en gevel groen (2010)Brochure Dak en gevel groen
M. Hop
Brochure met algemene basisinformatie over groene daken en wanden. Is bedoeld voor mensen die over de aanleg van dak- en gevelgroen moeten communiceren of beslissen. De brochure gaat in op de effecten van dit type groen op het gebouw en de stad en op de organisatorische kant van aanleg en onderhoud. De informatie is afkomstig uit recent wetenschappelijk onderzoek en van gespecialiseerde dak- en gevelgroenbedrijven. Er wordt relatief veel aandacht besteed aan intensieve groendaken en aan de plantensoorten die voor daken en gevels geschikt zijn. De brochure is hier op papier te bestellen, en hier te downloaden.

Daken en gevels in het groen- een case studie voor Dordrecht (2010)
F. Versteegh
Behalve de voor- en nadelen van groene daken en gevels, wordt de wetgeving en subsidiering behandeld. Daarnaast wordt voor Wielwijk in Dordrecht uitgelegd hoe een kansenkaart te maken is voor groene daken en gevels.
Klik hier om het rapport te downloaden

Er was een stad bedekt met groene daken (2009)
In dit rapport komen voor- en nadelen aan bod. Daarnaast worden de verschillende typen daken behandeld, waarbij praktijkvoorbeelden een belangrijke plaats innemen. Het rapport is hier te downloaden.

Groen boven alles (2008)
T. Bade, F. Tonneijck, B. van Middendorp Het boek ‘Groen boven alles’ overtuigt groene dienstverleners, bouwbedrijven, projectontwikkelaars, stedenbouwkundigen en (landschaps)architecten met praktische voorbeelden en rekenmodellen van het belang van dak- en gevelgroen.
Klik hier om de publicatie te bestellen.

Groene daken, voor luchtkwaliteit en klimaat
Eureka Stadsregio Arnhem-Nijmegen (2009)
De stadsregio Arnhem-Nijmegen zet zich in voor een betere luchtkwaliteit en pakt het klimaat- en energievraagstuk aan. Klimaat vormt een klein onderdeel van het boekje. Om het boekje te downloaden klik hier

Handleiding daktuinen (2004)
Dienst Ruimtelijke Ordening, Gemeente Amsterdam
In 2004 verscheen de Handleiding daktuinen uitgegeven door de Dienst Ruimtelijke Ordening van de gemeente Amsterdam om de onbekendheid van de betekenis van groene daken weg te nemen. Een aantrekkelijke handleiding met een overzicht van mogelijke typen daktuinen, met daarbij technische en financiële aspecten. Er wordt ingegaan op de in Amsterdam veel voorkomende gebouwtypen die elke hun mogelijkheden hebben van het toepassen van daktuinen. Voorts aandacht aan regelgeving en beheer.


Brochures over publicaties van Nederlandse steden


Groen van boven (
2006)
Toepassing van groene daken in Rotterdam
Gemeente Rotterdam
Onderzoek naar de mogelijkheden om groene daken als middel in te zetten bij vraagstukken rondom waterbeheersing. Klik hier om de publicatie te downloaden.

Daknatuur in de binnenstad van Groningen (2008)
S. Freek en B.Sc Mandema
Rapport dat onderzoekt hoe vegetatiedaken een bijdrage kunnen leveren aan het behalen van ecologische doelstellingen van de gemeente Groningen en hoe de gemeente dit in het beleid kan opnemen. Hier kunt u het rapport downloaden.

Groene daken in Tilburg (2007)
P.M.F. Vuurde en D.H.P. Smolders
Dit rapport brengt de mogelijkheden van groene daken voor de gemeente Tilburg in beeld, met als doel het bevorderen van de aanleg van groene daken in de gemeente. Het rapport is hier te downloaden

Groene daken, goede zaken’ (2010)
A. el Ouggouti
Informatie boekje over groene daken van type groendak, voordelen en stappen voor de aanleg ervan, het beleid van de gemeente Nijmegen met onder andere de subsidieregeling.  


Technische naslagwerken (Nederlands)


Handboek Groene Daken, van idee tot realisatie (2011)
 
ing. A.J.Kerssen
De markt voor groene daken is in Nederland in een stroomversnelling gekomen, metgroeiende maatschappelijke belangen, opeenvolgende technische innovaties en met een toenemend aantal nieuwe spelers. Het doel deze publicatie is dan ook het beheersen en, waar mogelijk, verhogen van de kwaliteit van professionele groendakprojecten, waarbij de publicatie gebruikt kan worden als een praktijkgericht handboek voor elke fase in het bouwproces. Om dit te bereiken is voor elke partij in de bouwketen stap voor stap uitgewerkt wat er dient te gebeuren, waar men rekening mee moet houden en wat daarbij de aandachtspunten zijn. Van initiatieffase en ontwerp tot en met uitvoering, oplevering en beheer.

Dit handboek is bestemd voor opdrachtgevers, projectontwikkelaars, (landschaps)architecten, bouwbedrijven, installateurs, dakbedekkingsbedrijven, leveranciers en hoveniers. Klik hier om het Handboek te bestellen.


Richtlijn Vegetatiedaken bestaande bouw ontwerpen, uitvoeren en beheren van vegetatiedaken (2010
)
prof. ir. N.A. Hendriks
Deze richtlijn laat u van a tot z zien hoe u een vegetatiedak realiseert op een bestaand gebouw. Hij gaat onder andere in op de voordelen van vegetatie op een dak, het ontwerp, de constructieve eisen, bouwfysische vragen, veiligheidsaspecten en de nadelen. De overwegingen die aan bod komen bij het ontwerp zijn met behulp van een stroomschema weergegeven. Eén hoofdstuk is specifiek gewijd aan het aanvragen van vergunningen. Uitgangspunt zijn vegetatiedaken op bestaande gebouwen, maar veel van de aanbevelingen zijn uiteraard ook te gebruiken bij nieuwbouw. Klik hier om de Richtlijn te bestellen.

Daken in 't groen (2007)
Aanwijzingen voor het ontwerpen van vegetatiedaken en tuindaken
N.A. Hendriks (red.)
Stichting Bouwresearch, Rotterdam
In 2007 verscheen de derde druk van de SBR publicatie Daken in 't groen; Aanwijzingen voor het ontwerpen van vegetatiedaken en tuindaken (eerste druk in 1992 en tweede druk in 1997). Deze versie is sterk uitgebreid en gaat naast energiebesparende, esthetische en ecologische aspecten ook in op de betekenis van groene daken voor het verminderen van de wateroverlast in stedelijke gebieden. Naast een bespreking van de verschillende typen groene daken wordt nader ingegaan op de bouwfysische aspecten, waterdichte lagen, drainage en filterlaag, substraatlaagtypen, beplanting, windweerstand, veiligheid, milieuaspecten en een aantal voorbeelden van uitgevoerde projecten.

Dakbegroeiingsrichtlijn (2006)
Prof. G. LoskenHandboek met richtlijnen over ontwerp, aanleg en onderhoud van dakbegroeiingen. Klik hier om de richtlijn te bestellen.

Begroeide daken in Nederland (1998)
Ontwerp, uitvoering en beheer
P. Teeuw en Chr. Ravesloot, Delft University Press
In 1998 werd door de Faculteit Bouwkunde van TU Delft een publicatie uitgegeven waarin een overzicht wordt gegeven van technische, ecologische en economische randvoorwaarden waarmee rekening moet worden gehouden om een duurzaam en mooi begroeid dak aan te leggen.
Een groot deel van het boek beslaat het beschrijven van begroeide daken in Nederland. Het is danook een prima reisgids als u groene daken wilt bezoeken. 71 Projecten worden beschreven en er is een lijst opgenomen van andere projecten. Uit de voorbeelden blijkt dat de projecten zeer uiteenlopend zijn: particuliere woningen, kantoren, bezoekerscentra, gymzalen, scholen, winkels, e.d.
Opvallend is wel dat het vaak relatief kleine objecten zijn, grote woningcomplexen of industriehallen die op grote schaal begroend zouden kunnen worden ontbreken nog, maar dat ligt natuurlijk niet aan deze uitgave.
Bijzonder nuttig zijn de beplantingstabellen. Het laat zien dat er veel meer mogelijk is dan alleen zgn. Sedum-daken.


Vakbladen in Nederland


Dak&Gevel Groen
Vakblad over daktuinen (intensief en extensief) en gevelbegroeiingen. De doelgroep bestaat uit kwekers, overheden, (tuin- en landschaps)architecten, groenvoorzieners, woningbouwcorporaties, projectontwikkelaars en toeleveranciers op het gebied van dak- en gevelgroen. Heeft u interesse in het nemen van een abonnement, klik dan hier.

Leven op daken
Vakblad ter bevordering van meervoudig ruimtegebruik (recreëren, parkeren, spelen en wonen op daken), aangeboden door een commercieel bedrijf in de groene daken branche. Het vakblad signaleert ontwikkelingen op het gebied van ondermeer gras-, sedum- en andere groene daken, parkeerdaken en daktuinen in Nederland en andere landen. Het blad is bedoeld voor (bouw)professionals. Klik hier voor meer.


Handboeken (Engels, Duits)

Planting Green Roofs and Living Walls (2010)
N. Dunnet and N. Kingsbury, Timber Press
In 2010 kwam een nieuwe bewerking uit van het boek Planting Green Roofs and Living Walls. Dit boek verscheen voor het eerst in 2004 als een van de eerste boeken in het Engels dat vrijwel alle relevante aspecten van groene daken omvatte van ontwerp, technische specificaties, aanleg en beheer van groene daken. De hernieuwde uitgave uit 2010 is volledig herzien.
Interessante is dat het zowel groene daken als groene gevels omvat, zodat in dit boek de verschillende aspecten van de ‘groene gebouw enveloppe' op een evenwichtige manier benaderd wordt.
In de introductie wordt een overzicht gegeven van de ontwikkeling van groene daken wereldwijd met ook aandacht voor welke rol politiek en beleidsmakers (kunnen) spelen bij het promoten van groene daken en groene gevels.
In het hoofdstuk ‘Why build green roofs' wordt een actueel beeld van de voordelen van groene daken gegeven, terwijl in ‘Constructing green roofs' de technische aspecten worden uiteengezet. Ook is er aandacht voor plantkeuze en ontwerp, geïllustreerd met een aantal case studies. Het gedeelte groene gevels geeft een prima overzicht over de mogelijkheden ervan. Tot slot is een lijst van planten opgenomen die geschikt zijn om op groene daken en aan groene gevels toe te passen.


Green Roofs Systems
A guide to the Planning, Design, and Construction of Landscapes over Structures (2009)
S. Weiler and K. Scholz-Barth Wiley
In 2009 verscheen het boek Green Roof Systems. Enerzijds bevat het boek informatie over de aanleg en onderhoud van groene daken op zich, maar anderzijds ook een pleidooi om meer te denken in landschappen over kunstmatige, door de mens gebouwde structuren. Het gebruik van het groene dak ter bevordering van de integratie van landschap en architectuur d.m.v. innovaties die zowel voor het natuurlijk als voor het cultuurlijk milieu beide nuttig zijn.
Veel aandacht wordt besteed aan planning en ontwerp (nieuw als herstructurering) van stedelijke gebieden in relatie tot de mogelijkheid van groene daken. Er is een hoofdstuk over draagvermogen van daken, systeemonderzoek van groene daken, inclusief detail gegevens over te gebruiken materialen, groeimedia, plantsystemen en drainage.
De uitwerking en de voorschriften alsmede regelgeving zijn geheel gericht op de Amerikaanse situatie.

Green Roof Plants, A resource and Planting Guide (2009)
E. Snodgrass and L. Snodgrass, Timber Press
In 2009 kwam de derde druk van het in 2006 uitgegeven boek Green Roof Plants beschikbaar. Na inleidende hoofdstukken over het ontwerp, aanleg en beheer geeft meer dan de helft van het boek uitgebreide informatie over de bruikbaarheid van meer dan 200 droogte tolerante plantensoorten en cultivars, inclusief gegevens over hitte tolerantie, waterbehoefte, winterhardheid, bloemkleur, bladkenmerken en hoogte. Het gaat om planten die vooral toepasbaar zijn op zgn. extensieve daken. Voor zgn. daktuinen is het scala van toe te passen soorten natuurlijk veel groter. Meer dan 60 meest laagblijvende Sedum soorten en cultivars worden besproken naast laagblijvende Allium, Alyssum, Hieracium, en vele andere soorten zowel uit Amerika, Europa, Zuid-Afrika en Azië.
Het boek richt zich op de mogelijkheden van groene daken in Amerika. Maar door de grote variatie aan condities in Amerika, kan een deel van de informatie geëxtrapoleerd worden, wanneer met name ook gelet wordt op de medium samenstelling, medium dikte en de tolerantie van planten voor (extreme) weersomstandigheden. In het boek besproken en in Nederland goed toepasbaar zijn: Achillea millefolium, Alchemilla saxatilis, Anthyllis vulnearia, Armeria maritimum, Campanula rotundifolia, Deschampsia flexuosa, Echium vulgare, Hieracium pilosella, Koeleria pyramidata, Lotus cornicularia, Salvia pratensis, Sedum sp. en Thymus sp.

Green Roof - A Case Study (2007)
Chr. Werthmann, Princeton Architectural Press
In 2007 verscheen bij de Princeton Architectural Press het boek Green Roof - A Case Study over het aangelegde dak op het in Washington (USA) gelegen hoofdkantoor van de American Society of Landscape Architects. Het boek beschrijft het ontstaan van het idee, de gebruikte ontwerpmethode en de constructie van het aangelegde groene dak. Het geeft al lezende veel technische kennis en gelijk de behoefde om ook zelf actief te worden om een groen dak aan te (laten) leggen op het eigen huis dan wel de organisatie waar u werkt te stimuleren om ook een groen dak op het kantoor of de fabriekshal te hebben.

Dächer begrünen; einfach und wirkungsvoll (2006)
Planung, Ausführungshinweise, Praxistipps
G. Minke Ökobuch Verlag
In 2006 werd door ökobuch Verlag de derde druk uitgegeven (1ste druk in 2000) van een handig boekje (93 pagina's) Dächer begrünen; einfach und wirkungsvoll.
Het boek geeft in een kort, doch gedegen inleiding over de verschillende aspecten van het begroenen van daken, zowel platte als hellende daken. Eerst worden de functies en werking van groene daken besproken. Daarna wordt ingegaan op algemene aspecten die bij de planning van groene daken komen kijken. Dan komen de verschillende daksystemen in relatie tot begroening aan de orde (o.m. substraat, vegetatie, kruiden mengels, beschikbare dakbegroeningssystemen). Flink wat aandacht wordt aan constructieve details besteed. Per hoofdstuk vormen foto's en gedetailleerde tekeningen een uitstekende aanschouwelijke verrijking van de tekst.

Green Roofs (2005)
Ecological Design and Construction
Earth Pledge Schiffer Publishing
In 2005 verscheen het boek Green Roofs; Ecological Design and Construction, als project van de Earth Pledge Green Roofs Initiative. Er wordt sterk ingezet op bijdragen aan lagere zomertemperatuur, verminderd energie gebruik, verminderde runoff, ecologische aspecten en de beleving door de mens.
Een groot deel van het boek wordt besteed aan 40 case studies waarbij vele details worden gegeven en is goed voorzien van foto's. Er worden voorts zeven steden extra beschreven: Berlijn, Tokyo, Londen, Portland, Chicago, Toronto en New York.
Interessant is dat naast traditionele groene daken, veel aandacht wordt besteed aan combinaties van groene daken met andere functies, zoals combinatie met PV-cellen panelen en voorbeelden waar uitgezocht wordt welke plantensoorten geschikt zijn. Bijzonder zijn ook de voorbeelden waar het groene dak met stromend water koeling kan realiseren, of het voorbeeld waar afvalwater, via een kunstmatig aangelegd wetland op het dak, wordt gezuiverd. Ecologisch gezien mooie voorbeelden over daken die van belang zijn voor zeldzame vogelsoorten of een voorbeeld van een dak dat al 100 jaar bestaat en een belangrijk toevluchtsoort is geworden voor een locaal bijna verdwenen orchideeënsoort. Het betreffende dak herbergt tevens een grote soortenrijkdom die soorten bevat die 100 jaar geleden algemeen waren in het betreffende gebied.

Handbook on Skyrise Greening in Singapure (2002)
O. Chui Leng and A. Sia (ed.)
National Parks and National University of Singapure
In 2002 werd in Singapure een hanboekje gepubliceerd over hoe groene daken kunnen bijdragen aan het verminderen van het Urban Heat Island effect en het hoe begroeiing van hoge flatgebouwen daaraan zou kunnen bijdragen. Hoe kunnen betonnen gebouwen een levende huid krijgen om het groen in deze tuinstad te kunnen bevorderen. Het gaat zowel om intensieve als extensieve daken, begroenen van façades en overkappingen van wegen en kanalen. Het is een handzaam boekje, met life cycle costs gegevens, verslag van metingen over temperatuurverloop op groene daken in Singapure en een lijst van geschikte plantensoorten.

Roof gardens (1999)
History, design, and Construction
Th. Osmundson, Norton & Company
In 1999 verscheen bij Norton & Company, in een goed geïllustreerde uitgave, een overzicht van op welke wijze daktuinen kunnen worden ontworpen, ingericht en onderhouden. Naast een overzicht van de historie geeft het boek een praktische gids van belangrijke daktuinen in Noord-Amerika, Europa, Australië en Azië. Er zijn veel foto's opgenomen alsmede ontwerptekeningen en men krijgt inzicht in technische details.

Terrasses Jardins (1988)
Consection et amanagement des jardins sur toitures, dalles et terrasses
J. Barret, P. Bertholon, X. Marié, Syros alternatives
In 1988 verscheen een Franstalig boek Terrasses Jardins, een boek dat uitgebreid ingaat op de geschiedenis en toepasbaarheid van groene daken. Goed geïllustreerd en voorzien van vele voorbeelden van daktuinen op zowel noordelijke als zuidelijke expositie. Vele Franse voorbeelden maar ook aandacht voor voorbeelden uit andere landen voorzien van technische tekeningen, overzichtsopnamen, evenals specifieke details over ontwerp en aanleg.

Häuser in lebendigem Grün (1987)
Fassaden und Dächer mit Pflanzen gestalten
U. Mehl und K. Werk Falken Verlag
In 1987 verscheen het boek Häuser in lebendigem Grün dat in een rijk geïllustreerde en kort en krachtig beschreven manier een overzicht geeft van de mogelijkheden van groene daken en groene gevels. Naast de betekenis ervan wordt op technische details en praktische uitvoering ingegaan. Ook zijn er nuttige soortenlijsten van te gebruiken planten opgenomen en is een hoofdstuk gewijd hoe particulieren zelf een groen dak kunnen aanleggen. Aan het eind is een handig schema opgenomen van de verschillende plannings- en uitvoeringsfasen.


Wetenschappelijke overzichtsartikelen (Engels)


Deze lijst is verre van compleet, maar in elk geval gratis via internet te lezen. Betaalde artikelen zijn er nog veel meer. 

Fernandez-Canero, R., Gonzalez-Redondo, P.
Green roofs as a habitat for birds: A review
Journal of Animal and Veterinary Advances (2010) vol 9(15), p 2041-2052 

Oberndorfer, E., Lundholm, J., Bass, B., Coffman, R.R., Doshi, H., Dunnett, N., Gaffin, S., Köhler, M., Liu, K.K.Y., Rowe, B.
Green roofs as urban ecosystems: Ecological structures, functions, and services
Bioscience (2007), vol 57(10), p.823-833

Getter, K.L.; Rowe D.B.
The role of extensive green roofs in sustainable development
Hortscience (2006), Vol 41(5), p 1276-1285

Mentens, J., Raes, D., Hermy, M.
Green roofs as a tool for solving the rainwater runoff problem in the urbanized 21st century?
Landscape and urban planning (2006), vol 77(3), p.217-226

 

gerealiseerd door Leaderboard en Ontwerpwerk